ÇFARË PËSHPËRITËN ATA, NË RRUGËN E TYRE DREJT TË PANJOHURËS? – Vullnet Jakupi

Çfarë është mrekullia? 8,100 shtëpi janë shndërruar në shkolla në një kohë kur bartja e dijes dhe shkollimit ndër breza u vu në rrezik. Kjo është mrekulli.

Fenomeni i shtëpive- shkolla është theksuar përmes veçimit simbolik. Shkolla e mesme “Xhevdet Doda” filloi mësimin më 6 janar 1992. Ndërtesa e saj në qendër të Prishtinës është ndërtuar në fillim të shekullit të 20-të dhe ka shërbyer si qendër burgu në periudhën ndërmjet dy luftërave botërore. Më pas ishte objekt i dy shkollave të ndryshme, derisa në fund u shfrytëzua nga shkolla “Xhevdet Doda”, derisa në rrënimin e saj për t’i hapur rrugë katedrales katolike më 2007. E vendosur në zemër të qytetit, gjatë viteve të 1990-ta ishte ndër shkollat e mesme të rralla në shqip që lejohej nga regjimi i Millosheviqit në hapësira publike. Shkollë për model, me anë të së cilës regjimi mund të pretendonte se shqiptarët e Kosovës po zhvillonin jetë normale. Aq e jashtëzakonshme në Kosovën e viteve të 1990-ta sa edhe vetë shkallët lëvizëse të shtëpisë së mallrave Gërmia mbi të cilën është varur ky instalacion. Të vetmet shkallë lëvizëse në Kosovë në atë kohë, pika qendrore e dyqanit kryesor shtetëror të krahinës së lodhur të asaj kohe, në kundërvënie të një morie dyqanesh të vogla private që hapeshin në të gjithë territorin nga shqiptarët e dëbuar prej sektorit publik.

“Çfarë pëshpëritën ata, në rrugën e tyre drejt së panjohurës?” është një instalacion që kap rebelimin e qetë por të fuqishëm të rrjetit gjysmë-klandestin të arsimit në Kosovë gjatë dekadës së aparteidit. I varur nga tavani, ai simbolizon shpirtin e palëkundur të të rinjve të cilët, përkundër barrierave, nuk pranuan të linin të shuhej etja për dije. “Këmbët e tyre nuk e prekën kurrë tokën”, megjithatë vendosmëria e tyre ishte e rrënjosur fuqishëm në zemrat dhe mendjet e tyre. Të zhvendosur në margjina, në hapësira private, nxënësit dhe studentët madje duhej të ishin të kujdesshëm gjatë rrugës për në shkollë, duke shmangur rrugët kryesore, duke zgjedhur rrugë dytësore. Sikur t’u jetë mohuar toka nën këmbë, arsimi u bë një performancë trapezi, i fshehur në hijet e tendës urbane.

Në gjithë Kosovën, në 8,100 shkolla shtëpi, qytetarët e thjeshtë hapën shtëpitë, dyqanet dhe bodrumet e tyre për të siguruar vazhdimësinë e arsimit. Këto klasa të improvizuara u bënë strehë e të mësuarit dhe qëndrueshmërisë. Qytetarët privatë i shndërruan hapësirat e tyre private në strehë publike të dijes, duke sfiduar përpjekjet e regjimit për ta mbytur të ardhmen e një brezi të tërë. Këto shtëpi- shkolla, të lindura nga nevoja dhe guximi, janë dëshmi e vendosmërisë së palëkundur të një brezi.

Ato përshkuan hijet e shtypjes, nëpër rrugë, shtigje e rrugica të panjohura, për të mbajtur gjallë dritën e arsimit. Pëshpëritjet e tyre nuk ishin vetëm për dëshpërim, por për ëndrra dhe aspirata, për një të ardhme ku dija mund të kërkohej dhe ndahej lirshëm. Kjo histori, e ruajtur në natyrën delikate por sfiduese të instalacionit, është një fije jetike e tapicerisë së historisë së Kosovës. Është thelbësore që këto histori t'ua tregojmë brezave të ardhshëm, për t’u siguruar se sakrificat e bëra nuk harrohen kurrë. Qëndrueshmëria e këtyre të rinjve është fener shprese dhe kujtesë e pashuar e fuqisë së arsimit dhe shpirtit njerëzor.

Ndërsa shikojmë këtë instalim, të kujtojmë pëshpëritjet e atyre që kaluan nëpër të panjohurën. Ta nderojmë udhëtimin e tyre duke vazhduar t’i rrëfejmë historitë e tyre, duke siguruar që e drejta për arsim të mos merret më kurrë si e mirëqenë dhe duke frymëzuar brezat e ardhshëm që të gjejnë forcë dhe qëndrueshmëri përballë vështirësisë.