RIKUJTIM – Agron Blakçori

Reporting House ka kënaqësinë të prezantojë “Flashback”, një instalacion i përmasave të mëdha nga artisti Agron Blakçori, i kuruar nga Gazmend Ejupi dhe i instaluar përpara ish-qendrës tregtare Gërmia në Prishtinë, sot shtëpia e muzeut. Vepra sjell drejtpërdrejt në hapësirën publike imazhin dhe kujtesën e shtëpive të djegura gjatë luftës në Kosovë, duke e shndërruar një nga lokacionet urbane më të njohura të qytetit në një përballje të fuqishme dhe të parehatshme me të kaluarën e pazgjidhur.

Në vend që të rindërtojë një shtëpi të vetme, Blakçori krijon një arkitekturë abstrakte të humbjes. Struktura skeletore, korniza të fragmentuara dhe forma të djegura tregojnë dhoma dhe çati pa i restauruar ato plotësisht. Vepra evokon pamjet e mijëra shtëpive që u dogjën sistematikisht gjatë luftës, jo si rrënoja neutrale, por si mbetje të hapësirave të jetuara ku familjet dikur flinin, ushqeheshin, festonin dhe planifikonin të ardhmen e tyre. Duke e vendosur këtë instalacion përpara një ish-qendre tregtare, ekspozita krijon një kontrast të qëllimshëm mes një vendi dikur të lidhur me konsumimin dhe normalitetin e përditshëm, dhe realitetit të shkatërrimit që shënoi një brez të tërë.

“Flashbacks” konceptohet jo si vepër për t’u parë nga distanca, por si ftesë për të hyrë brenda. Vizitorët ftohen dhe sfidohen të hyjnë në instalacion, të kalojnë mes strukturave të tij të brishta, të kapërcejnë pragjet e padukshme të dhomave të humbura. Akti i hyrjes në vepër shndërrohet në një formë bashkëpërgjegjësie: nuk mund të mbetesh vetëm spektator! Lëvizja përmes instalacionit nënkupton përballjen me përmasën e mungesës përmes trupit tënd, matjen e lartësisë së mureve që nuk ekzistojnë më dhe ndjesinë e pasigurisë së qëndrimit brenda një hapësire që bart njëkohësisht kujtesë dhe shembje. Sfida për të hyrë është në thelb të qasjes kuratoriale, duke këmbëngulur se kujtesa nuk është pasive, por diçka që kërkon prani fizike dhe emocionale.

Në harmoni me fasadën e ish-qendrës tregtare Gërmia, “Flashbacks” e shndërron hyrjen e Reporting House në një shfaqjeë në qiell të hapur. Aty ku dikur shfaqeshin produkte dhe reklama, instalacioni tani “ekspozon” mungesën. Kalimtarët nuk kanë nevojë të blejnë biletë apo të hyjnë në muze për t’u përballur me veprën; ata e hasin atë rrugës për në punë, në shkollë apo në kafene. Ky takim i drejtpërdrejtë është qendror në vizionin e kuratorit Gazmend Ejupi, duke e pozicionuar instalacionin si një kujtesë publike se historia e luftës dhe zhvendosjes nuk është e kufizuar në arkiva apo fshatra të largëta, por është e endur në vetë indin e qytetit.

Projekti është i lidhur ngusht me misionin e Reporting House si muze i medias, kujtesës dhe artit bashkëkohor. Brenda ndërtesës, vizitorët gjejnë dëshmi, dokumente, materiale filmike dhe përgjigje artistike që rrëfejnë historinë e afërt të Kosovës. Jashtë, “Flashbacks” e shtrin këtë narrativë në hapësirë dhe arkitekturë. Vepra funksionon si një raport hapësinor: pa përdorur asnjë fotografi, titull lajmi apo klip mediatik, ajo flet për atë që u ngjau shtëpive dhe për dhunën intime të zhvendosjes me forcë. Për ata që përjetuan vitet 1990, shtëpia e djegur është një imazh thellësisht personal.

Vepra e Blakçorit nuk synon të monumentalizojë tragjedi specifike, por përmbledh shumë përvoja në një formë të përbashkët, kolektive, nëpër të cilën njerëzit mund të ecin, të ndalen dhe të kujtojnë nga brenda. Në të njëjtën kohë, “Flashbacks” nuk flet vetëm për shkatërrimin. Hapja e strukturave, mënyra se si drita kalon përmes tyre dhe fakti që ato qëndrojnë në këmbë, e jo të shembura plotësisht, tregojnë një formë të brishtë por këmbëngulëse të rezistencës. Të hysh në instalacion do të thotë gjithashtu të hysh në një hapësirë ku mbijetesa, këmbëngulja dhe mundësia e kthimit mbeten të pranishme. Gati një milion njerëz u bënë refugjatë të luftës, por kjo nuk i ndaloi ata të ktheheshin masivisht në qershor të vitit 1999, shpesh duke gjetur shtëpitë e tyre të djegura dhe të plaçkitura. Kthimi, në këtë kontekst, nuk nënkupton rikthimin në një shtëpi të paprekur; ai nënkupton të drejtën për të kujtuar, për të folur, për të rindërtuar dhe për të banuar qytetin pa e fshirë atë që ka ndodhur.

Me këtë ekspozitë, Reporting House, së bashku me artistin Agron Blakçori dhe kuratorin Gazmend Ejupi, riafirmojnë përkushtimin për krijimin e hapësirave ku gërshetohen arti, kujtesa dhe jeta publike. “Flashbacks” shënon pragun e muzeut si një vend ku e kaluara nuk varroset, por rishqyrtohet vazhdimisht, dhe ku secili sfidohet në heshtje jo vetëm ta shohë historinë nga jashtë, por të hyjë brenda saj.

Instalacioni është ndërtuar nga Open Art Gallery
Producent: Balkan Investigative Reporting Network