Intervistat

I detyruar të largohej vazhdimisht me familjen e tij gjatë vitit 1998, Gentriti kaloi pjesën më të madhe të luftës duke lëvizur mes fshatrave dhe shtëpive të të afërmve apo të njerëzve të panjohur që u ofruan strehim në Prishtinë. Si fëmijë, ai kujton se iu përshtat shpejt kësaj gjendjeje, duke e përjetuar zhvendosjen pothuajse si një lëvizje të zakonshme nga një vend në tjetrin, pa e kuptuar plotësisht rrezikun që e rrethonte. Brenda dy viteve (1998–1999), ai ndërroi shkollën gjashtë herë. Gjatë dëbimit përfundimtar me tren në vitin 1999, një nga momentet më të dhimbshme ishte kur forcat serbe e ndanë babanë e tij nga pjesa tjetër e familjes, duke i lënë me frikën se mund të mos e shihnin më kurrë. Kthimi i tij në vagonin e trenit mbetet një nga kujtimet më të qarta të Gentritit për lehtësimin dhe shpresën mes frikës dhe pasigurisë. Gentriti flet gjithashtu për ndjenjën e fajit që përjetoi pas kthimit në Kosovë, kur gjeti të afërmit e tij në prag të urisë, ndërsa ai vetë kishte qenë i ushqyer shumë mirë nga një familje mikpritëse shqiptare në Maqedoninë e Veriut.

Studimet e Ali Misimit në sociologji u ndërprenë nga lufta, e cila e gjeti atë dhe familjen e tij duke jetuar në lagjen Medrese të Prishtinës. Ai u dëbua nga shtëpia e tij dhe u transportua me tren, duke përfunduar në kampin e refugjatëve Stenkovec 2 në Maqedoninë e Veriut. Një detaj i veçantë që ai kujton është se, mes dhunës dhe dëbimeve, një polic serb kishte shpërthyer në lot teksa i shoqëronte njerëzit drejt trenave me armë në dorë. Më pas, Misimi u transferua në një kamp refugjatësh në Norvegji, për t’u kthyer në Kosovë pas vendosjes së trupave të NATO-s.

Pas disa ditësh të fshehur në një banesë së bashku me gjashtëmbëdhjetë të afërm, familja e Mustafës u detyrua nga forcat paramilitare serbe të bashkohej me kolonat e gjata që drejtoheshin drejt stacionit të trenit në Prishtinë. Gjatë dëbimit, ai pa trupa të djegur pranë hekurudhës dhe kujton heshtjen e rëndë që pushtoi njerëzit pasi morën vesh lajmin për vrasjen e Fehmi Agani. Në Bllacë, lodhja, frika dhe shfrytëzimi nga grupe kriminale e shënuan përditshmërinë e refugjatëve, derisa familje nga Struga hapën dyert e shtëpive të tyre për t’i strehuar, duke ofruar një solidaritet që ai e kujton ende edhe sot, pas më shumë se dy dekadash.

Ganimete Morina dhe Sherife Luta ndajnë përjetimet e tyre si refugjate gjatë luftës në Kosovë në vitin 1999. Ganimetja, vetëm nëntë vjeç në atë kohë, u detyrua të largohej nga Samadrexha e Suharekës së bashku me familjen teksa granatimet po afroheshin. Së bashku me babanë e saj, Sali Morinën, ajo rrëfen arratisjen nga një fshat në tjetrin, kërcënimet e forcave serbe dhe përpjekjet e familjes për të mbijetuar e për të qëndruar së bashku pavarësisht rrethanave të jashtëzakonshme. Ndërkohë, Sherife Luta kujton ikjen nga Ivaja e Kaçanikut me vajzën e saj shtatëmuajshe në krahë, një moment i fiksuar në një fotografi që u bë simbol i eksodit të refugjatëve kosovarë. Ajo rrëfen netët e kaluara në male nën granatime, ndarjen e familjeve, kalimin e kufirit në kushte të rënda dimërore dhe ankthin e vazhdueshëm për mbijetesën e foshnjës së saj, ndërsa bashkëshorti kishte mbetur prapa për të luftuar.

Arlinda Gashi Jakupi, e sapomartuar në Prishtinë dhe nënë e një vajze nëntëmuajshe, qëndroi në qytet gjatë pjesës më të madhe të bombardimeve të NATO-s. Ajo dokumentoi përjetimet e saj në një ditar që ia kushtoi vajzës së saj, Albës. Më 6 maj 1999, familja e saj u dëbua me tren. Pranë Miradisë, forcat serbe ndaluan trenin dhe i nxorën pasagjerët në një fushë, ku u kërcënuan me ekzekutim dhe u ndanë burrat nga familjet. Faik Hyseni, ish-teknik në Radio Televizionin e Prishtinës (RTP), u largua nga shtëpia së bashku me familjen e gjerë pasi forcat serbe sulmuan lagjet në periferi të Prishtinës. Ata iu bashkuan kolonës së civilëve dhe u kërcënuan, u plaçkitën dhe u detyruan të shkonin drejt stacionit të trenit. Hyseni kujton dëbimin dhe pasigurinë e përjetuar gjatë kësaj periudhe.

Adelina Emini ishte 14 vjeçe kur u dëbua nga shtëpia së bashku me familjen e saj. Pas katër ditësh në Bllacë, familja qëndroi tri javë në kampin e refugjatëve në Stenkovec, para se të merrte statusin e refugjatit në Holandë dhe të kthehej në Kosovë në shtator 1999. Afrim Haxhiaj, student që jetonte në Dragodan/Arbëri të Prishtinës, u dëbua me tren drejt Maqedonisë së atëhershme. Në Bllacë, Shkup dhe Tetovë, ai u mbështet nga familje shqiptare dhe vullnetarë. Më vonë tentoi t’i bashkohej Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe u vendos në Shtetet e Bashkuara përmes një programi për refugjatë.

Arbrore Kadriu ishte ende fëmijë kur lufta arriti në Prishtinë. Ajo kujton frikën që përfshiu qytetin, bastisjen e shtëpisë nga policia dhe ndarjen e familjes gjatë dëbimit. Pas luftës, ajo punoi në tri vende njëkohësisht. Vite më vonë, kur u bë nënë dhe vajza e saj arriti moshën që kishte Arbrore gjatë eksodit, përjetimet e luftës u rikthyen. Ajo ndoqi terapi dhe sot rrëfen përvojën e saj të rimëkëmbjes për muzeun. Arita Suhodolli jetonte në Mitrovicën e Veriut dhe u largua nga Kosova gjatë luftës përmes një rruge të pazakontë, me tren përmes Serbisë drejt Malit të Zi. Gjatë gjithë udhëtimit, babai i saj negocionte me policinë për largimin e familjes. Familja nuk është kthyer deri më sot në banesën e tyre në veri të Mitrovicës, e cila ndodhej në një zonë me shumicë serbe. Arita kujton luftën përmes ndryshimeve të papritura në jetën e përditshme, largimit nga shtëpia dhe pasigurisë së vendimeve që duhej të merrnin të rriturit.

Dibran Istrefi ishte nëntë vjeç kur, pas djegies së shtëpisë së familjes nga forcat serbe në vitin 1998, u zhvendos disa herë në fshatrat e rajonit të Shalës. Gjatë pranverës së vitit 1999, ai kujton strehimin te familjarë dhe banorë të tjerë, avionët e NATO-s në qiell dhe familjet e dëbuara pranë Mitrovicës. Ai kujton edhe ndihmën e banorëve që u ofronin të dëbuarve ujë, bukë dhe strehim. Sherife Luta ishte nënë e re kur u detyrua të largohej nga Ivaja në mars 1999. Ajo përshkon malet duke mbajtur në krahë vajzën e saj shtatëmuajshe, Besianën, dhe kujton ditët e kaluara nën bombardime, rrugëtimin drejt Maqedonisë së atëhershme dhe ndarjen nga bashkëshorti i saj, i cili kishte mbetur për të luftuar.